Digjitalizimi, presionet politike dhe ekonomike, gara për klikime, dezinformimi dhe ndryshimi i mënyrës se si publiku konsumon informacionin po e vendosin gazetarinë kosovare përballë një prej periudhave më sfiduese të zhvillimit të saj. Megjithatë, gazetaria profesionale dhe hulumtuese mbetet një prej mekanizmave kryesorë për mbrojtjen e interesit publik dhe funksionimin e demokracisë.

Këto ishin ndër temat kryesore të diskutimit në emisionin kushtuar sfidave të mediave dhe gazetarisë hulumtuese, me të ftuar gazetarin dhe mësimdhënësin Afrim Demiri dhe gazetarin hulumtues të KALLXO.com, Shqipron Xhema.

Emisionin e moderoi gazetarja Arta Rexhepi.

Gazetaria në epokën e transformimit digjital

Një nga konstatimet qendrore të diskutimit ishte se teknologjia e ka demokratizuar prodhimin dhe shpërndarjen e informacionit, por njëkohësisht e ka bërë më të paqartë kufirin ndërmjet informacionit, përmbajtjes së rrjeteve sociale dhe gazetarisë profesionale.

Telefoni mobil dhe platformat digjitale i kanë dhënë pothuajse secilit mundësinë të prodhojë dhe publikojë informacion. Por posedimi i teknologjisë nuk e bën automatikisht dikë gazetar. Gazetaria kërkon verifikim të fakteve, burime, njohuri profesionale, etikë, përgjegjësi dhe aftësi për ta vendosur informacionin në kontekst.

Në këtë kuptim, lajmi u përkufizua vetëm si “lënda e parë” e gazetarisë. Gazetaria nuk përfundon me njoftimin se diçka ka ndodhur; ajo duhet të shpjegojë pse ka ndodhur, cilat janë pasojat, kush mban përgjegjësi dhe pse çështja është e rëndësishme për qytetarin.

Shpejtësia kundër saktësisë

Mediat online kanë hyrë në një garë të vazhdueshme për të publikuar të parat. Kjo garë për minuta, sekonda, klikime dhe shikueshmëri krijon rrezikun që verifikimi të kalojë në plan të dytë.

Në emision u theksua se një lajm i pakonfirmuar, gjysmë i vërtetë apo i nxjerrë jashtë kontekstit mund të përhapet shumë më shpejt se korrigjimi i tij. Pikërisht këtu lajmet e rreme dhe dezinformimi paraqesin një nga kërcënimet më serioze për besueshmërinë e mediave.

Besimi i publikut konsiderohet kapitali kryesor i gazetarisë. Kur qytetari, para se të lexojë një lajm, detyrohet të pyesë nëse ai është i vërtetë apo i rremë, marrëdhënia themelore ndërmjet medias dhe publikut fillon të prishet.

Gazetaria hulumtuese kërkon kohë, burime dhe guxim

Ndryshe nga cikli i lajmit të shpejtë, gazetaria hulumtuese mund të kërkojë javë, muaj, madje edhe një vit punë për një temë të vetme.

Gazetari duhet të sigurojë dokumente, të verifikojë të dhënat në disa burime, të kontaktojë palët e përfshira dhe të ndërtojë një rast të argumentuar. Kjo bëhet veçanërisht e vështirë kur institucionet publike vonojnë ose refuzojnë qasjen në dokumente dhe informacione publike. Procedurat e ankesave mund të zgjasin me muaj, ndërkohë që një temë me interes publik shpesh nuk mund të presë kaq gjatë.

Gazetarët hulumtues përballen gjithashtu me presione, gjuhë të urrejtjes, sulme verbale e fizike dhe fushata kundër tyre në rrjetet sociale, veçanërisht kur hulumtimet prekin interesa të fuqishme politike ose ekonomike.

Megjithatë, kriteri kryesor për vazhdimin e një hulumtimi duhet të mbetet interesi publik.

Trekëndëshi media–biznes–politikë

Një prej shqetësimeve më të mëdha të ngritura në diskutim ishte ndërthurja ndërmjet pronësisë së mediave, interesave të biznesit dhe politikës.

Një medium që varet ekonomikisht nga një biznes i caktuar mund të ekspozohet ndaj agjendës së pronarit; ndërsa bizneset me lidhje politike mund ta bartin këtë ndikim edhe në politikën redaktuese. Në këtë situatë, gazetari që punon në terren mund të përballet me pasojat e një konflikti në të cilin vetë nuk ka qenë pjesëmarrës.

Gazetaria partiake dhe propaganda politike nuk duhet të ngatërrohen me gazetarinë publike. Detyra e gazetarit është të paraqesë dhe verifikojë qëndrimet politike, jo të shndërrohet në instrument të tyre.

Në emision kjo marrëdhënie mes biznesit, politikës dhe medias u përshkrua në mënyrë figurative si një “trekëndësh i Bermudës”, brenda të cilit rrezikon të zhduket gazetaria e pavarur.

Kriza ekonomike është edhe krizë editoriale

Pavarësia editoriale nuk mund të ndahet nga qëndrueshmëria financiare e mediave.

Kur një medium lufton për mbijetesë, zvogëlon numrin e gazetarëve ose varet tepër nga një numër i vogël reklamuesish dhe financuesish, rritet mundësia e ndikimit në përmbajtjen editoriale. Për këtë arsye u ngrit nevoja për modele më transparente të financimit të mediave.

Biznesi dhe reklama janë pjesë legjitime e funksionimit të një mediumi, por marrëdhënia duhet të jetë transparente: financuesi duhet të marrë hapësirën reklamuese që ka paguar, jo të drejtën për ta deformuar lajmin.

Nga gazetaria te “ekonomia e klikimit”

Një tjetër shqetësim ishte dominimi i përmbajtjeve të projektuara kryesisht për klikime, shikueshmëri dhe viralitet.

Debatet televizive gjithashtu rrezikojnë të shndërrohen nga hapësira për argumentim në spektakël konflikti, ku përplasjet personale, fyerjet dhe dramatizimi fitojnë më shumë hapësirë sesa analiza.

Kjo ndikon edhe në mënyrën se si brezat e rinj e perceptojnë figurën e gazetarit, analistit dhe ekspertit. Nëse modeli dominues publik është konflikti, banaliteti dhe viraliteti, ekziston rreziku që pikërisht këto karakteristika të perceptohen si standard i komunikimit publik.

Rrjetet sociale janë mjet, jo zëvendësim i gazetarisë

TikTok, Instagram, Facebook dhe platformat e tjera nuk duhet parë domosdoshmërisht si kundërshtarë të gazetarisë. Ato mund dhe duhet të përdoren nga mediat profesionale për të arritur audiencat e reja.

Dallimi qëndron te ajo që publikohet.

Një video prej 30 sekondash mund të jetë gazetari nëse mbështetet në informacion të verifikuar, burime dhe punë profesionale. Formati mund të ndryshojë, por standardi gazetaresk nuk duhet të ndryshojë bashkë me të.

Në diskutim u ngrit gjithashtu shqetësimi se konsumimi i vazhdueshëm i përmbajtjeve shumë të shkurtra dhe ndryshimi i shpejtë i pamjeve mund të ndikojë në përqendrim, kujtesë dhe aftësinë e të rinjve për të përpunuar informacion më kompleks. Kjo e bën edhe më të rëndësishëm edukimin mediatik dhe aftësinë për të dalluar informacionin profesional nga përmbajtja e prodhuar vetëm për viralitet.

Rikthimi i autorësisë dhe përgjegjësisë

Një nga propozimet konkrete të diskutimit ishte rikthimi i fuqishëm i autorësisë së lajmit.

Shkrimet gazetareske, përfshirë ato në portalet online, duhet të kenë emrin dhe mbiemrin e gazetarit. Qytetari ka të drejtë të dijë se kush e ka prodhuar informacionin që po konsumon.

Autorësia krijon një zinxhir të qartë përgjegjësie: gazetari mban përgjegjësi për punën e vet, mediumi për standardet editoriale, ndërsa publiku fiton mundësinë të vlerësojë kredibilitetin e burimit.

Çfarë duhet të ndryshojë?

Nga diskutimi dalin disa prioritete të qarta për të ardhmen e gazetarisë kosovare: më pak garë për të qenë i pari dhe më shumë garë për të qenë i saktë; verifikim më rigoroz i burimeve; transparencë më e madhe e pronësisë dhe financimit të mediave; ndarje e qartë ndërmjet reklamës dhe përmbajtjes editoriale; mbrojtje e gazetarëve nga presionet dhe sulmet; qasje më efikase në dokumentet publike; rikthim i autorësisë dhe përgjegjësisë individuale; si dhe investim më i madh në gazetarinë hulumtuese.

Gazetaria gjithashtu nuk duhet të reduktohet vetëm në politikë dhe debatet politike. Ajo duhet të rikthehet në terren dhe të trajtojë ekonominë, arsimin, shëndetësinë, kulturën, problemet sociale dhe jetën e përditshme të qytetarëve.

Mbi të gjitha, media nuk duhet ta konsiderojë fitimin financiar si qëllimin e saj të parë. Fitimi është i domosdoshëm për funksionimin e medias, por ai i përket dimensionit komercial të saj dhe jo thelbit të gazetarisë.

Thelbi mbetet informimi i saktë, shtjellimi i çështjeve dhe mbrojtja e interesit publik.

Gazetaria si përgjegjësi publike

Mesazhi përfundimtar i emisionit ishte njëkohësisht kritik dhe optimist.

Gazetaria vazhdon të jetë një profesion me presion të madh, por edhe një profesion fisnik. Shpërblimi i saj më i madh nuk është të qenit i pari që publikon një informacion, por momenti kur një hulumtim i bërë profesionalisht sjell një ndryshim pozitiv në jetën e një qytetari apo në shoqëri.

Në një mjedis ku informacioni prodhohet çdo sekondë, sfida nuk është më vetëm të prodhohet më shumë informacion.

Sfida është të prodhohet gazetari së cilës qytetari mund t’i besojë.